Nowa makieta dawnej Białej. Przyglądamy się bliżej

Biała wzbogaciła się o kolejny model dawnego miasta. Można ją oglądać wewnątrz Wieży Prudnickiej. Oto jakie ma szczegóły.

::addons{"type":"youtube","url":"https://youtu.be/U5RNdG1utVk"}

Ziemi prudnickiej powoli przybywa makiet, choć daleko im do rozbudowanych modeli miast, które możemy znaleźć w muzeach w Brzegu, czy w Nysie, to mają swoją wartość i wzbudzają uzasadnione zainteresowanie

Pierwsza makieta Białej znalazła się na rynku i odsłonięta została w 2025 r. z okazji 800-lecia miejscowości. Kolejną od niedawna możemy oglądać na ostatniej, najwyższej kondygnacji Wieży Prudnickiej. Przedstawia ona Białą gdzieś na przełomie XVIII i XIX w., co można wywnioskować z uwzględnionych w niej budowli. Najprawdopodobniej twórczynie makiety – Barbara Wilczek i Paulina Janik (Agencja 5 Żywiołów) posiłkowały się pięknie wykonanym planem Białej z 1811 r. autorstwa Scheurwassera juniora.

Makieta zwraca uwagę żywą kolorystyką. Otoczenie dawnego miasta jest zielone, mury obronne odznaczają się kolorem ceglastym. Daje się zauważyć dbałość o odtworzenie topografii terenu z różnicowaniem wysokości oraz przebiegiem cieków wodnych, w tym kanałów. Uroczo wyglądają barwne budki straganów na rynku. W mieście są wszystkie wyróżniające się budowle i konstrukcje: kościół parafialny, Wieża Prudnicka, Bramy Nyska i Prudnicka, synagoga, szkoła, ratusz, zamek, a poza obwodem murów miejskich Wieża Wodna, kaplica śś. Fabiana i Sebastiana, wały Szwedzkiego Szańca i kirkut na Kopcu. Autorki doskonale zaakcentowały poszczególne domy, różnicując je wielkością i detalami. To wymagało wiele pracy.

Makieta daje wyobrażenie, jak wyglądała dawna Biała i przez to ma wysokie walory poznawcze i edukacyjne. Model pokazuje jak wielkie znaczenie miały dawne mury miejskie, które z jednej strony dawały ochronę mieszkańcom, a z drugiej stanowiły ograniczenie w rozwoju. Dziś, schowane wśród wysokich budynków, nie rzucają się w oczy. Makieta podkreśla urbanistyczną unikatowość dzisiejszej Białej. Ukształtowanie terenu, ograniczony rozwój w XIX i XX w., zachowanie murów, wszystko to sprawiło, że mimo setek lat do dziś pozostał czytelny układ średniowiecznego miasta, a dominujące budowle sprzed wieków nadal górują nad miastem.

Do czego można mieć uwagi? Na ogół kremowe elewacje domów wskazują, że zabudowa miasta była murowana, względnie szachulcowa. Mimo, że mamy do czynienia z przełomem XVIII i XIX w., to znaczna części zabudowy musiała być jeszcze drewniana i tu postarałbym się to zaakcentować w makiecie odrębną kolorystyką elewacji oraz dachów (gont) części budynków. Nie oznacza to, że drewniane budynki były liche, przypominające wiejskie chałupy. Drewniane lub w konstrukcji mieszanej kamienice były z reguły budynkami solidnymi i okazałymi. Były powszechne w dawnej Europie i trwały znacznie dłużej, niż nam się wydaje.

Cmentarz katolicki obejmował otoczenie kaplicy śś. Fabiana i Sebastiana, a nie niewielki placyk na niższej terasie przy tej budowli. Bramy miejskie były rozbudowanymi fortyfikacjami, a nie tylko pojedynczym przejściem w murze. Bramą był przejazd, najczęściej zasklepiony, do którego prowadził most w fosie (od strony Prudnika). Zadaszenie było czysto praktyczne. To właśnie tam uiszczano opłaty miejskie oraz sprawdzano wwożony do miasta towar. Po zasypaniu fosy pozostawiano zewnętrzne bariery, które tworzyły wąskie gardło nie tylko sprzyjające obronie, ale i ułatwiające kontrolę ruchu przez miejskich strażników. Widać to na planie Białej, ale ten schemat powtarza się również w przypadku innych miast. Co więcej w Głogówku, przy miejskiej Bramie Zamkowej zachowało się to właśnie wąskie gardło oraz zasklepiony przejazd pod budynkiem wieżowym. W Prudniku, tak jak w Białej, brama (Dolna) znajdowała się obok wieży, a łuk sklepienia zadaszenia przejazdu zaakcentowano w murze wieży. W Białej przestrzeń bramną widać w zachowanym murze przy dawnej Bramie Nyskiej (ul. Góra Wolności). Wyobrażenie grodziska na Kopcu sugeruje bardziej grupę olbrzymich kamieni, niż murowane (kamienne?) pozostałości dawnej budowli. Na makiecie zabrakło wyobrażenia ogromnego zamkowego ogrodu, który istniał jeszcze w 1811 r. (poniżej obecnego szpitala św. Elżbiety) oraz starego szpitala z kaplicą św. Rocha poniżej Bramy Nyskiej.

Mimo tych niewątpliwie czepiarskich uwag, makietę oceniam jako bardzo dobrą, świetnie oddającą charakter dawnego, śląskiego miasta.

::addons{"type":"fotoreport-slider","item":"3729"}

Gdzie są makiety?

Jedną z najstarszych makiet dawnego miasta posiada Prudnik. Wykonał ją kilkadziesiąt lat temu w Niemczech miłośnik ziemi prudnickiej, Hajo Hoffmann. Obecnie znajduje się w muzeum miejskim w Northeim (dawniej w Prudnickiej Izbie Regionalnej - Neustädter Heimastube, które została zlikwidowana). Jest niewielkich rozmiarów i w sporej części oddaje bardziej zapał autora do upamiętnienia rodzinnego miasta (za co chwała mu), niż faktyczny obraz XVII-wiecznego Prudnika. Ciekawym fragmentem makiety jest zamek, którego wizerunek Hoffmann oparł najprawdopodobniej na wyglądzie zamku w Czeskim Krumlowie, który powstawał w tym samym czasie i za sprawą tego samego rodu Rosenbergów. Dzięki temu prudnicka twierdza z makiety jest ogromna i rozbudowana, gdy w rzeczywistości zamek był mniej okazały.

Uproszczoną, drewnianą makietę miasta znajdziemy w muzeum w Głogówku oraz odlew na rynku w Białej. Na terenie Prudnika znajdują się makiety pojedynczych budowli, które już nie istnieją: zamku, synagogi, kościoła kapucyńskiego oraz świątyni ewangelickiej. Wszystkie znajdują się w miejscach, gdzie stały ich wzorce. Fotografie makiet oraz modelu miasta w Ołomuńcu można obejrzeć w naszej galerii.