Skąd się wziął "czeski film"?

Dlaczego Ślązakom łatwiej od Polaków zrozumieć Czechów? W ilu szkołach w Polsce naucza się języka czeskiego? Skąd się wzięło określenie „czeski duch”? Jakie zjawy według dawnych opowieści zamieszkiwały Śląsk? Na ten i wiele innych pytań odpowiadano sobie podczas konferencji popularnonaukowej „Dziedzictwo pogranicza – wspólna historia, język i przyszłość”, która 15 października odbyła się w Gminnym Centrum Kultury w Białej.

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

::addons{"type":"fotoreport-slider","item":"3732"}

Już sama lista nazwisk prelegentów wskazywała, że wykłady będą niosły nie tylko sporą dawkę wiedzy, ale i humoru, spełniając ideę wykładów popularnonaukowych. Organizatorów wspierał również narzucony limity czasu na prelekcję wynoszący 20 minut, czego nie udawało się zrealizować z korzyścią dla zaciekawionych słuchaczy.

O stereotypach Czechów i Polaków

Marian Hrabovský  z czeskiej Osobłogi (Osoblaha) opowiedział o „stereotypach Czechów i Polaków, które przetrwały we wzajemnym postrzeganiu obu narodów”. Dla polskich odbiorców było to o tyle ciekawe, że przedstawione zostało z perspektywy czeskiej i mimo wszystko można było odczuć, że Czesi widzę te stereotypy nieco inaczej od nas. Hrabovský bez problemu rozprawiał się z większością stereotypów, bo okazuje, że Polacy nie są takimi miłośnikami wódki jak dawniej, że z religijnością też nie jest tak, jak jeszcze dwie, trzy dekady temu, a na południowych Morawach przywiązanie do Kościoła jest znacznie silniejsze od innych regionów Rep. Czeskiej. Oczywiście nie mogło zabraknąć kultowego smażonego sera z frytkami i tatarskim sosem oraz knedli. Polacy? Pierogi. Czesi według Polaków mają być mało bojowi, a ich symbolem jest dzielnym wojak Szwejk Haszka. Tymczasem Hrabovský przypomniał o czeskich husytach, postrachu średniowiecznej Europy, czy o czechosłowackich legionistach.

::addons{"type":"youtube","url":"https://youtu.be/roGcTrc1qpo?si=wB-5Y8nYXTgXDCi-"}

Językowe podobieństwa

Dr hab. Daniela Pelka, prof. UO, udowodniła, że języki czeskie i śląski mają ze sobą sporo wspólnego, głównie poprzez takie same lub podobne do siebie słowa, które dla Polaka mogą być nieznane lub o innym znaczeniu. Przykładów jest wiele: czesko-śląski mamlas, to polska niezdara lub głupiec, galoty/kalhoty to polskie spodnie , dać pozor/dát pozor to uważać, strom/strom to drzewo, Gorko/horko to gorąco itd.

Nad wyraz skromnie wygląda edukacja języka czeskiego i ogólnie kultury czeskiej w Polsce, zarówno na poziomie szkolno-przedszkonym, jak i uczelnianym, z tendencją do dalszego regresu. W tych ostatnich dochodzi do likwidacji kierunków bohemistyki ze względu na brak chętnych. Edukacja trwa w województwach śląskim i dolnośląskim, natomiast opolskie jest tu „czarną dziurą”.

::addons{"type":"youtube","url":"https://youtu.be/lFJVQ8hLj5M?si=yUoWxt3qhuRe_QSv"}

Co znaczą napisy na macewach?

Jako trzeci przed publicznością wystąpił dr Sławomir Pastuszka, doskonale znany bialskiej publiczności, ponieważ jest tu częstym gościem i żywo interesuje się żydowskim dziedzictwem Białej. Sam podkreśla, że z tego miasta pochodzą jego przodkowie, a na cmentarzu znalazł ich macewy. Dla publiczności Pastuszka przetłumaczył oraz wyjaśnił znaczenie inskrypcji na trzech nagrobkach w Białej i czeskiej Osobłodze. Zresztą przyznał, że oba cmentarze są do siebie podobne, choć ten w Białej ma według niego zdecydowanie piękniejszy krajobraz.

::addons{"type":"youtube","url":"https://youtu.be/9vjscTU_nsM?si=DQQEsiWPtFK3qby-"}

Kultowy Krecik

O stosunkach polsko-czeskich po 1945 r. w telegraficznym skrócie opowiedział podchodzący z Białej dr Andrzej Kałuża. Było o konflikcie granicznym po II wojnie światowe, o Praskie Wiośnie’68 i wstydliwym udziale Wojska Polskiego w tłumieniu czechosłowackiego zrywu, samospaleniu Ryszarda Siwca w proteście przeciwko interwencji na południu, dziwnych umowach o małym ruchu granicznym, towarach polskich poszukiwanych przez Czechów (kryształy, perfumy „Pani Walewska”, „Brutal”, wódka, papierosy) i towarach czeskich mile widzianych przez Polaków (buty, odzież dziecięca, słodycze, piwo). Odrębny rozdział we wzajemnych relacjach stanowiło przenikanie się kultur obu narodów – zarówno w jej wersji popularnej jak i bardziej ambitnej. W Polsce doskonale byli znani czechosłowaccy piosenkarze – Helena Vondráčková, Karel Gott, czy bohaterowie animowanych bajek (Rumcajs, Krecik, Żwirek i Muchomorek). Kto w PRL-u nie oglądał czechosłowackiego westernu „Lemoniadowy Joe”? Literatura to tacy pisarze jak: Karel Čapek, Jaroslav Hašek, czy Milan Kundera. Według Kałuży Polacy bardziej interesują się Czechami, niż Czesi Polakami, choć zdaje się, że w ostatnich latach zaczyna się to zmieniać, również przez to, że Polska stała się atrakcyjnym turystycznie celem, a jakość życia, infrastruktury i usług nad Wisłą i Odrą nie tylko zrównała się z tym, co jest w kraju nad Wełtawą, ale w części prześcignęła.

::addons{"type":"youtube","url":"https://youtu.be/k1MlN_qE_UE?si=92sRX5u6Vil434P3"}

Kołacz od krasnali

Wykład bielszczanina ks. dk. dra Marka Dzionego był wyprawą w świat śląskich duchów, podań i legend. Posiłkując się wygenerowanym przez sztuczną inteligencję ilustracjami opowiadał o regionalnych ognikach, utopcach, czy krasnalach, które na Śląsku są większe od tych znanych z telewizji i już u nas nie mieszkają, ponieważ jako demony, nie mogły znieść bicia kościelnych dzwonów, więc się wyniosły. Ale to właśnie krasnale przekazały Ślązakom przepis na kołacz.

::addons{"type":"youtube","url":"https://youtu.be/euFi3_0Ot7U?si=aMbcIp6MWq8QhAx4"}

Podczas wykładów można było otrzymać nową książkę – zbiór esejów „Biała – osiem wieków na pograniczu” wydany przez Gminne Centrum Kultury w Białej pod redakcją Marka Dzionego oraz Denysa Halytskyiego. Znajduje się tam pięć artykułów stanowiących pokłosie konferencji pod tym samym tytułem. Autorami tekstów są: Sebastian Ruszała, Aleksandra Starczewska-Wojnar, Michalea Neubauerová, Sławomir Pastuszka i  Andrzej Kałuża.
 

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Moderatorem konferencji 15 października był Marek Dziony, a gości witali i żegnali: burmistrz Edward Plicko oraz dyrektor GCK Patryk Bania.